Bài viết của Maja Kunert 

Trong nhiều năm qua, bộ máy tuyên truyền Nga liên tục nhắm vào nước Đức – và chiến dịch này đang phát huy tác dụng. Trong khi đó, một số nhân vật đang sống ngay giữa lòng xã hội Đức sử dụng mạng xã hội, podcast và các kênh YouTube để lan truyền những luận điệu có lợi cho Nga bằng hai ngôn ngữ cùng lúc: tiếng Nga dành cho cộng đồng người Nga ở nước ngoài và tiếng Đức dành cho công chúng nói chung.

“Bị bao vây bởi kẻ thù” – hình ảnh trong tâm trí người Nga

Đức từng được xem là quốc gia phương Tây thân thiện với Nga nhất. Nhưng điều đó đã thay đổi hoàn toàn.

Theo một nghiên cứu mới của Trung tâm Levada độc lập tại Moskva, được thực hiện theo yêu cầu của Hội Sakharov Đức, 55% số người Nga được khảo sát hiện coi Đức là quốc gia thù địch nhất với Nga. Đây là lần đầu tiên Đức đứng đầu danh sách tiêu cực này, vượt Anh (49%), Ukraine (43%) và Mỹ (40%).

Kể từ tháng 5/2020, tỷ lệ này đã tăng 40 điểm phần trăm.

Trớ trêu thay, chính Donald Trump là người khiến Mỹ lần đầu tiên sau 13 năm không còn đứng đầu danh sách “các quốc gia thù địch” trong mắt người Nga. Những lời hứa khi tranh cử của ông Trump về việc nhanh chóng chấm dứt chiến tranh Ukraine, cùng các nỗ lực đàm phán với Moskva, đã giúp cải thiện đáng kể thái độ của người dân Nga đối với Mỹ.

Xích lại gần nhau tại Alaska: Tháng 8/2025, ông Trump tiếp đón nồng hậu ông Putin tại căn cứ liên hợp Elmendorf–Richardson ở Anchorage. Ảnh: AP.

Bộ máy tuyên truyền của Điện Kremlin hoạt động như thế nào?

“Không tồn tại một hệ thống tuyên truyền Nga thống nhất duy nhất, cũng không có một hình ảnh kẻ thù duy nhất”, Giáo sư Florian Töpfl, chuyên gia truyền thông chính trị về Đông Âu và không gian hậu Xô viết tại Đại học Passau, đồng thời là người đứng đầu dự án nghiên cứu RUSINFORM, nhận định.

Theo ông, “tuyên truyền Nga được định hướng bởi lợi ích”. Hai mục tiêu trung tâm là thúc đẩy việc mở rộng lãnh thổ tại Ukraine và nới lỏng các lệnh trừng phạt nhằm vào Nga.

Trong nước, cuộc chiến được mô tả như một “sự thức tỉnh của dân tộc Nga”, khi đất nước đứng lên chống lại “phương Tây tập thể” – lực lượng mà theo tuyên truyền của Điện Kremlin đã tìm cách “đẩy Nga xuống tận đáy” sau năm 1990.

Theo luận điệu này, phương Tây từ nhiều thế kỷ nay luôn tìm cách làm tổn hại và kiềm chế Nga, dù không có lý do hợp lý nào cho điều đó. Ông Töpfl cho biết thêm, tuyên truyền Nga còn khẳng định đến năm 2022, phương Tây gần như đã thành công trong việc hủy hoại văn hóa và các “giá trị truyền thống” của người Nga, khiến Nga không còn lựa chọn nào khác ngoài phát động chiến tranh.

Ở nước ngoài, hoạt động tuyên truyền được điều chỉnh linh hoạt hơn, tùy theo từng nhóm đối tượng. Trên các phương tiện truyền thông cánh hữu bằng tiếng Đức, Nga được xây dựng hình ảnh như một cường quốc mạnh mẽ, người bảo vệ “các giá trị truyền thống” và một đối tác kinh tế không thể thiếu.

“Nếu bạn cho rằng Nga là đối tác không thể thiếu về kinh tế, thì bạn sẽ hướng tới việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt”, ông Töpfl giải thích.

Nguyên tắc cốt lõi: Biến tranh luận chính trị trong nước thành vũ khí

Một công cụ quan trọng của chiến dịch này là khai thác những tranh luận chính trị nội bộ tại Đức.

Ông Töpfl mô tả cách thức hoạt động: giá năng lượng tăng được gắn với việc chấm dứt nguồn cung khí đốt Nga; những khó khăn và tình trạng quá tải trong hệ thống y tế lại được trình bày như hậu quả của chính sách trừng phạt phương Tây.

“Bất kỳ tin tức nào giúp AfD mạnh lên cũng là tin tức giúp đảng gần gũi với Điện Kremlin nhất mạnh lên”, ông Töpfl nói.

Ông cũng nhấn mạnh rằng mọi thông tin phản đối nhập cư và coi người nhập cư là vấn đề trung tâm đều có thể góp phần phục vụ những lợi ích này.

Trong nghiên cứu hiện nay, Giáo sư Florian Töpfl tìm hiểu ảnh hưởng thông tin của giới tinh hoa Nga đối với công chúng truyền thông nước ngoài. Ảnh: Florian Ertl.

Cựu nghị sĩ Quốc hội Đức với kênh YouTube thân Điện Kremlin

Một trường hợp đặc biệt đáng chú ý là Eugen Schmidt. Sinh năm 1975 tại Ust-Kamenogorsk, Kazakhstan, Schmidt là chuyên gia công nghệ thông tin, đã sống ở Đức nhiều năm. Ông gia nhập đảng AfD năm 2016 và trở thành nghị sĩ Quốc hội Đức năm 2021.

Tại Quốc hội, ông từng phụ trách vấn đề người Đức gốc Nga trong nhóm nghị sĩ AfD và là thành viên dự khuyết của Ủy ban Đối ngoại.

Cựu nghị sĩ đại diện khu vực Rhein-Erft-Kreis này điều hành một kênh YouTube bằng tiếng Nga, nơi ông bình luận về chính trị nội bộ Đức dành cho khán giả nói tiếng Nga.

Các cuộc điều tra của chương trình chính trị Kontraste thuộc đài ARD đã cho thấy từ năm 2022, Schmidt nhiều lần mô tả Đức trên các phương tiện truyền thông nhà nước Nga như một quốc gia không có pháp quyền.

Trong ngày thứ hai sau khi Nga phát động cuộc chiến toàn diện tại Ukraine, ông phát biểu trên kênh Zvezda – cơ quan truyền thông tuyên truyền của Bộ Quốc phòng Nga:

“Truyền thông ở Đức đương nhiên hoàn toàn bị chính phủ kiểm soát. Những quan điểm thay thế, những ý kiến đối lập đều không được thể hiện”.

Có mối liên hệ với cơ quan tình báo Nga?

Tháng 2/2024, Schmidt một lần nữa trở thành tâm điểm chú ý. Theo các cuộc điều tra của tạp chí Der Spiegel và nền tảng truyền thông lưu vong Nga The Insider, một nhân viên trong văn phòng nghị sĩ của ông được cho là có quan hệ với một sĩ quan thuộc Cơ quan An ninh Liên bang Nga (FSB).

Theo các đoạn hội thoại bị rò rỉ, những người liên quan đã thảo luận về cách trì hoãn việc Đức chuyển giao xe tăng cho Ukraine. Schmidt xác nhận người bị đề cập từng làm việc cho mình.

Trên kênh YouTube, Schmidt thường xuyên đề cập các cuộc tranh luận chính trị trong nước Đức rồi diễn giải chúng cho khán giả nói tiếng Nga.

Trong một video về việc sửa đổi luật nghĩa vụ quân sự, ông mô tả một quy định hành chính mới liên quan đến việc đăng ký những người thuộc diện nghĩa vụ quân sự đang ở nước ngoài như bước mở đầu cho việc cưỡng bức huy động quân.

Ông so sánh trực tiếp với Ukraine:

“Điều đó khiến tôi nhớ đến tình hình ở Ukraine, nơi những người chuyên bắt người đàn ông ngoài đường rồi đưa họ ra mặt trận”.

Trong một video khác, bàn về đề xuất thay đổi danh mục dịch vụ nha khoa do bảo hiểm y tế công chi trả, ông cho rằng ngân quỹ cạn kiệt là do “hàng triệu người” được đưa vào hệ thống mà không từng đóng góp trước đó – ám chỉ người nhập cư và người tị nạn.

Tuy nhiên, video này trình bày cuộc tranh luận như thể một chính sách sắp được triển khai ngay lập tức. Trên thực tế, nội dung được đề cập chỉ là đề xuất của Hội đồng Kinh tế CDU – một tổ chức có quan hệ gần gũi với đảng CDU nhưng độc lập về mặt tổ chức, không phải cơ quan chính thức của đảng. Các khuyến nghị của tổ chức này không có giá trị ràng buộc về chính sách.

Không thành viên nào của chính phủ liên bang thuộc CDU tuyên bố sẽ thực hiện đề xuất đó.

Điều Schmidt mô tả là bước đầu của việc cưỡng bức huy động quân sau đó cũng được làm rõ là không có cơ sở trong bối cảnh hiện tại. Bộ Quốc phòng Đức giải thích rằng yêu cầu xin phép nói trên chỉ được áp dụng trong tình trạng căng thẳng đặc biệt, khi nghĩa vụ quân sự không còn mang tính tự nguyện mà trở thành bắt buộc.

Dù vậy, cả hai video đều gây ra những phản ứng đáng kể trong phần bình luận của gần 80.000 người đăng ký kênh.

Trường hợp podcast “Russians With Attitude”

Hiện tượng này không chỉ giới hạn ở các kênh tiếng Đức.

Mới đây, tờ Kyiv Independent tiết lộ rằng đứng sau podcast tiếng Anh Russians With Attitude (RWA) là hai người theo chủ nghĩa dân tộc Nga cực đoan, trước đây chỉ xuất hiện dưới các biệt danh “Kirill” và “Nikolay”.

Podcast này khá nổi tiếng trong giới cực hữu tại Mỹ và có khoảng 420.000 người theo dõi trên nền tảng mạng xã hội X.

Một trong hai người, Kirill Kamenetsky, đã sống phần lớn cuộc đời tại Đức trước khi tuyên bố trở về Nga vào đầu năm 2025. Việc trở về diễn ra sau khi cơ quan chức năng Đức khám xét nơi ở của ông do nghi ngờ có hành vi hỗ trợ các tổ chức khủng bố.

Trong podcast, “Kirill” và “Nikolay” thảo luận về chính sách đối ngoại Nga và cuộc chiến chống Ukraine từ góc nhìn hoàn toàn thân Nga. Theo bài báo, trên Telegram, họ còn công khai kêu gọi những người theo dõi hỗ trợ tài chính cho binh sĩ Nga.

Những nhân vật thân Nga khác tại Đức

Với hơn 780.000 người đăng ký và hàng triệu lượt xem, Sergey Filbert là một trong những nhân vật thân Nga có sức ảnh hưởng lớn tại Đức. Kênh của ông mang tên Golos Germanii, nghĩa là “Tiếng nói nước Đức”.

Sau khi RT DE, phiên bản tiếng Đức của đài truyền hình nhà nước Nga RT, bị cấm, kênh của Filbert vẫn tiếp tục phát triển.

Một nhân vật khác vẫn hoạt động là Alina Lipp, người Đức, hiện điều hành kênh Telegram Neues aus Russland (“Tin tức từ Nga”) từ Donetsk, với gần 170.000 người theo dõi.

Thomas Röper cũng tiếp tục hoạt động thông qua các kênh YouTube và Telegram mang tên Anti-Spiegel.

Cả Lipp và Röper đều bị Liên minh châu Âu áp đặt lệnh trừng phạt vào tháng 10/2024, theo Quyết định của Hội đồng EU (CFSP) 2024/2643, với lý do có các hoạt động gây mất ổn định phục vụ lợi ích của Nga.

Hai nhóm mục tiêu, hai ngôn ngữ

Ông Töpfl phân biệt rõ hai kiểu truyền thông. Một nhóm người có ảnh hưởng nhắm đến cộng đồng nói tiếng Nga ở nước ngoài; nhóm còn lại hoạt động trong môi trường cực hữu tại Đức.

Nhóm thứ nhất khai thác trải nghiệm di cư và những mối liên hệ văn hóa của cộng đồng người Nga. Nhóm thứ hai xây dựng hình ảnh Nga như một nhân tố bảo đảm ổn định và một đối tác kinh tế đáng tin cậy.

Ông Töpfl nhận định: “Bản sắc Nga và việc sử dụng các phương tiện truyền thông Nga do Điện Kremlin kiểm soát có mối tương quan tích cực với mức độ dễ bị tác động bởi thông tin sai lệch”.

Điều này cũng thể hiện trong dữ liệu khảo sát. Một nghiên cứu của Trung tâm Nghiên cứu Đông Âu và Quốc tế (ZOiS) cho thấy những cử tri tại Đức có nguồn gốc Nga thường ủng hộ AfD và BSW nhiều hơn. Họ cũng có xu hướng cho rằng Nga không phải là bên duy nhất chịu trách nhiệm về cuộc chiến tại Ukraine.

Trong một nghiên cứu công bố năm 2024 cùng Anna Ryzhova, ông Töpfl còn chỉ ra rằng những người gắn khái niệm chân lý với bản sắc thay vì sự kiện thực tế – tức tin rằng trong thời chiến không bao giờ có thể xác định được sự thật – dễ tìm đến các phương tiện truyền thông gần gũi với Điện Kremlin hơn.

Thuật toán – công cụ khuếch đại thông tin

Mạng xã hội đóng vai trò then chốt trong quá trình này.

“Ai kiểm soát thuật toán của bảng tin có thể kiểm soát rất tốt những thông điệp mà mọi người tiếp nhận”, ông Töpfl nói.

Theo ông, Telegram chủ yếu là nền tảng của cộng đồng nói tiếng Nga, trong khi các nhóm cánh hữu Đức hoạt động trên nền tảng này ít hơn tương đối. Một nghiên cứu gần đây cho thấy nhiều tài khoản Telegram tiếng Đức có mối liên hệ trực tiếp với Điện Kremlin.

Bản thân Telegram cũng đang chịu sức ép tại Nga. Khoảng 94 triệu người Nga sử dụng nền tảng này như nguồn thông tin quan trọng nhất bên ngoài truyền hình nhà nước. Chính điều đó khiến Điện Kremlin nghi ngờ Telegram.

Cơ quan giám sát viễn thông Nga Roskomnadzor gần đây đã chủ động làm chậm hoạt động của ứng dụng, với lý do chính thức là nền tảng không xóa các nội dung bị cấm.

Tuy nhiên, giới quan sát cho rằng đây có thể là bước tiếp theo trong nỗ lực kiểm soát thông tin có hệ thống của chính quyền Nga. Khả năng Telegram bị chặn hoàn toàn cũng được xem là có thể xảy ra.

Nga đang hạn chế Telegram, một nền tảng được hàng triệu người tại nước này sử dụng. Ảnh: AP.

Chính quyền Đức đang làm gì?

Tháng 12/2025, Cơ quan Bảo vệ Hiến pháp Đức và Cơ quan Tình báo Liên bang Đức chính thức quy trách nhiệm cho Liên bang Nga đối với mạng lưới chiến dịch thông tin Storm-1516.

Chiến dịch này tạo ra các trang tin giả mạo, bắt chước thương hiệu của những cơ quan truyền thông uy tín như Frankfurter Rundschau, Stern và Correctiv, nhằm lan truyền các luận điệu thân Nga và làm suy giảm niềm tin vào các thể chế dân chủ.

Bất chấp các lệnh trừng phạt của EU, RT DE – phiên bản tiếng Đức của Russia Today – vẫn tiếp cận được hàng triệu người. Một phân tích của Correctiv cho thấy hơn 20 tên miền sao chép trang web của đài truyền hình nhà nước Nga vẫn có thể truy cập từ Đức. Riêng tháng 1/2025, những trang này ghi nhận gần 2,6 triệu lượt xem.

Ông Töpfl cho rằng đã có những tiến bộ: nhận thức về các chiến dịch gây ảnh hưởng của Nga ngày càng tăng, trong khi các biện pháp trừng phạt và chặn nền tảng đã phát huy tác dụng nhất định.

Tuy nhiên, hoạt động tuyên truyền cũng đang thích nghi. Các thông điệp ngày càng được truyền tải kín đáo hơn, thông qua những kênh và nhân vật vẫn nằm ngoài tầm chú ý của nhiều người.

Nền tảng mà hoạt động tuyên truyền này dựa vào vẫn còn nguyên: những lo lắng có thật của người dân và các rạn nứt trong xã hội, bị phóng đại rồi khai thác để phục vụ lợi ích của một thế lực bên ngoài.

55 Prozent der Russen sehen Deutschland als Feind – Und einige helfen dabei nach